Με αφορμή τις πρόσφατες αποκαλύψεις σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης και κράτησης ασυνόδευτων ανηλίκων προσφύγων και μεταναστών στη δομή φιλοξενίας της Λάρισας, αναδεικνύονται για ακόμη μία φορά οι πολυάριθμες ανεπάρκειες τόσο του ελληνικού κρατικού μηχανισμού όσο και της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την κρατική παρέμβαση και την εφαρμογή κατάλληλων πολιτικών κοινωνικής προστασίας για τους ανήλικους πρόσφυγες. Οι άμεσες λύσεις έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση των προσφυγικών κρίσεων εντάσσονται σε έναν ευρύτερο πολιτικό σχεδιασμό, ο οποίος φαίνεται να δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην αποτροπή της εισόδου προσφύγων και μεταναστών στα ευρωπαϊκά εδάφη παρά στην κοινωνική ένταξη και ενσωμάτωσή τους στις χώρες υποδοχής.
Τα ασυνόδευτα ανήλικα δεν μένουν ανεπηρέαστα από αυτόν τον σχεδιασμό, καθώς, σύμφωνα με τις καταγγελίες, η εργασιακή εκμετάλλευση, οι ακατάλληλες συνθήκες διαβίωσης, η χρήση ναρκωτικών ουσιών και οι ύποπτες επαφές με ενήλικους άνδρες συνθέτουν ένα σύνολο σοβαρών παραβιάσεων, οι οποίες θέτουν σε κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα των παιδιών και υπονομεύουν την ψυχοκοινωνική τους ευημερία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μαρτυρίες δύο πρώην φιλοξενούμενων, ηλικίας 19 και 24 ετών, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ανήλικοι ηλικίας 14 και 15 ετών υποβάλλονταν σε εξαντλητικά ωράρια αγροτικών και οικοδομικών εργασιών, έπειτα από συνεννόηση του συντονιστή της δομής με τους εργοδότες. Σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, οι σχετικές συνεννοήσεις πραγματοποιούνταν χωρίς την ύπαρξη νόμιμων συμβάσεων εργασίας και ασφαλιστικής κάλυψης. Ωστόσο, το ευρωπαϊκό και διεθνές θεσμικό πλαίσιο κατοχυρώνει συγκεκριμένα δικαιώματα για τους ανήλικους αιτούντες διεθνή προστασία. Ειδικότερα, η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1346 προβλέπει την πρόσβαση των ανηλίκων στην εκπαίδευση υπό συνθήκες αντίστοιχες με εκείνες που ισχύουν για τα παιδιά της χώρας υποδοχής, καθώς και την παροχή της αναγκαίας γλωσσικής και προπαρασκευαστικής υποστήριξης. Αντίστοιχα, το άρθρο 22 της Σύμβασης της Γενεύης του 1951 κατοχυρώνει την πρόσβαση των προσφύγων στη δημόσια εκπαίδευση, υπό τους όρους που προβλέπει η Σύμβαση. Ενδεικτική της απόστασης μεταξύ θεσμικής κατοχύρωσης και πραγματικής εφαρμογής των δικαιωμάτων είναι η περίπτωση του 19χρονου πλέον Μοχάμεντ, ο οποίος, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, στερήθηκε τη δυνατότητα φοίτησης και εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας, καθώς, όταν ήταν 17 ετών, εργαζόταν έως και 12 ώρες ημερησίως σε οικοδομικές εργασίες και στη συγκομιδή μήλων. Η σημασία των παραπάνω διεθνών και ευρωπαϊκών δεσμεύσεων είναι ιδιαίτερα μεγάλη, καθώς τα κράτη έχουν την υποχρέωση να διασφαλίζουν την εφαρμογή τους. Ωστόσο, η διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν κατά την εφαρμογή επιμέρους ρυθμίσεων μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να οδηγήσει σε αποδυνάμωση της πρακτικής αποτελεσματικότητάς τους και, κατ’ επέκταση, σε σοβαρές ελλείψεις στις εθνικές πολιτικές προστασίας των παιδιών.
Επιπλέον, ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η μαρτυρία του 24χρονου σχετικά με τις ύποπτες συναντήσεις του ανήλικου συγκατοίκου του με έναν μεγαλύτερο άνδρα, καθώς και την κατοχή μεγάλων χρηματικών ποσών. Παράλληλα, αναφέρθηκε σε περιστατικό κατά το οποίο ένας 50χρονος άνδρας επισκέφθηκε τη δομή αναζητώντας συγκεκριμένο ανήλικο για βόλτα και καφέ, ενώ, σύμφωνα με τη μαρτυρία, οι υπεύθυνοι γνώριζαν τα περιστατικά χωρίς να παρεμβαίνουν ουσιαστικά. Παράλληλα, οι καταγγελίες των δύο νεαρών αναδεικνύουν σοβαρές ελλείψεις στις συνθήκες διαβίωσης, όπως κακής ποιότητας και ανεπαρκή σίτιση, στέρηση τροφής, έλλειψη ιατρικής περίθαλψης, φθορές στις εγκαταστάσεις, περιστατικά πυρκαγιάς και απουσία ζεστών ρούχων τον χειμώνα. Επιπλέον, αναφέρθηκαν απειλές απέλασης, εκφοβισμός σχετικά με την εξέλιξη των αιτημάτων ασύλου και επίθεση με μαχαίρι σε φιλοξενούμενο που ζητούσε φαγητό και φάρμακα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν, τέλος, οι μαρτυρίες πρώην εργαζομένων, σύμφωνα με τις οποίες η διοίκηση της δομής και το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, συμπεριλαμβανομένου του υπουργού Θάνου Πλεύρη κατά τη θερινή και φθινοπωρινή περίοδο του 2025, είχαν ενημερωθεί επανειλημμένα μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας και σχετικού αποδεικτικού υλικού για τις καταγγελλόμενες παρατυπίες, χωρίς να ακολουθήσουν, σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, ουσιαστικές ενέργειες αντιμετώπισής τους. Αντίθετα, όπως καταγγέλλεται, εργαζόμενοι που ανέδειξαν τις παρατυπίες απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους ή δεν έλαβαν ανανέωση των συμβάσεών τους. Η αδιαφορία για εξέταση των καταγγελιών απο την πλευρά του Υπουργείου Μετανάστευσης και ασύλου φέρνουν στο φώς όχι μόνο τις δυσλειτουργίες του μηχανισμού εποπτείας και ελέγχου των δομών φιλοξενίας, αλλά και την απόσταση που μπορεί να παρατηρείται ανάμεσα στη θεσμική αναγνώριση των δικαιωμάτων των ανηλίκων και στην ουσιαστική διασφάλισή τους στην πράξη. Επιπλέον, η αδυναμία έγκαιρης παρέμβασης, εφόσον επιβεβαιωθούν οι καταγγελίες, παραπέμπει σε ένα μοντέλο κοινωνικής προστασίας που περιορίζεται στη διαχείριση άμεσων αναγκών και έκτακτων περιστατικών, χωρίς να εξασφαλίζει αποτελεσματικούς μηχανισμούς πρόληψης, λογοδοσίας και μακροχρόνιας προστασίας. Υπό αυτή την έννοια, η περίπτωση της δομής στη Λάρισα συνδέεται με τον υπολειμματικό χαρακτήρα της κοινωνικής πολιτικής που εφαρμόζεται τόσο στην Ελλάδα όσο και στην ΕΕ: η προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων φαίνεται να εξαρτάται περισσότερο από αποσπασματικές παρεμβάσεις και τη διαχείριση κρίσεων παρά από ένα σταθερό και ολοκληρωμένο σύστημα παιδικής προστασίας και κοινωνικής ένταξης.