Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που φέρνει ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης αφορά την κατηγοριοποίηση των δήμων, μια ρύθμιση που αναμένεται να επηρεάσει άμεσα τη λειτουργία, τη χρηματοδότηση και τις αρμοδιότητες των ΟΤΑ τα επόμενα χρόνια.
Το σχετικό πλαίσιο περιλαμβάνεται στο άρθρο 8 του Κεφαλαίου Γ΄ του νέου Κώδικα και επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ενιαίο σύστημα ταξινόμησης των δήμων, με βάση γεωγραφικά, πληθυσμιακά και λειτουργικά χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με το σχέδιο, οι δήμοι χωρίζονται σε διαφορετικές κατηγορίες, όπως μητροπολιτικοί, μεγάλοι αστικοί, αστικοί, ημιαστικοί, αγροτικοί, ορεινοί και νησιωτικοί δήμοι, ενώ προβλέπονται και ειδικές υποκατηγορίες για μικρούς ηπειρωτικούς, ορεινούς και νησιωτικούς δήμους.
Η βασική λογική της ρύθμισης είναι ότι οι ανάγκες ενός μεγάλου αστικού δήμου δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με τα ίδια κριτήρια που ισχύουν για έναν μικρό ορεινό ή νησιωτικό δήμο, ο οποίος συχνά αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις σε προσωπικό, υποδομές και υπηρεσίες.
Στο νέο μοντέλο, σημαντικό ρόλο αποκτά το Υπουργείο Εσωτερικών, καθώς θα μπορεί να εξειδικεύει τα κριτήρια κατηγοριοποίησης και να καθορίζει υποκατηγορίες, όπως για παράδειγμα τους παραμεθόριους δήμους. Τα κριτήρια αυτά συνδέονται με τον πληθυσμό, τη νησιωτικότητα, την ορεινότητα, τον βαθμό αστικοποίησης αλλά και τις λειτουργικές ανάγκες κάθε περιοχής.
Η νέα κατηγοριοποίηση δεν έχει μόνο διοικητικό χαρακτήρα. Αντίθετα, μπορεί να επηρεάσει άμεσα κρίσιμα ζητήματα για τους δήμους, όπως η χρηματοδότηση, οι προσλήψεις προσωπικού, η στελέχωση υπηρεσιών, η συμμετοχή σε ειδικά προγράμματα αλλά και το πλαίσιο εποπτείας και αξιολόγησης των ΟΤΑ.
Υποστηρικτές της μεταρρύθμισης εκτιμούν ότι το νέο σύστημα θα επιτρέψει πιο στοχευμένες πολιτικές και δικαιότερη κατανομή πόρων, ιδιαίτερα για μικρούς και απομακρυσμένους δήμους που μέχρι σήμερα καλούνταν να ανταποκριθούν στις ίδιες υποχρεώσεις με πολύ μεγαλύτερους δήμους, χωρίς όμως να διαθέτουν αντίστοιχες δυνατότητες.
Την ίδια στιγμή, στην αυτοδιοίκηση έχουν ήδη ξεκινήσει έντονες συζητήσεις και προβληματισμοί γύρω από τη συγκεκριμένη πρόβλεψη. Αρκετοί εκφράζουν φόβους ότι η αυξημένη δυνατότητα του Υπουργείου Εσωτερικών να καθορίζει κατηγορίες και κριτήρια μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη εξάρτηση των δήμων από το κεντρικό κράτος και στη δημιουργία ΟΤΑ «πολλών ταχυτήτων».
Η συζήτηση συνδέεται και με το ευρύτερο θέμα της αυτοτέλειας των δήμων, καθώς, παρά τις προβλέψεις του νέου Κώδικα για διοικητική και οικονομική αυτονομία, αρκετοί στην αυτοδιοίκηση θεωρούν ότι η διαφοροποίηση των δήμων ανά κατηγορία ενισχύει τον κεντρικό διοικητικό έλεγχο. Στο τραπέζι βρίσκεται ήδη και η συζήτηση για επανεξέταση της κατανομής των ΚΑΠ, κάτι που ενδέχεται να επηρεαστεί άμεσα από τη νέα ταξινόμηση.
Σε κάθε περίπτωση, η κατηγοριοποίηση των δήμων αποτελεί μία από τις πιο κρίσιμες πτυχές του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης και αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο του διαλόγου το επόμενο διάστημα, καθώς θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό το νέο μοντέλο λειτουργίας της αυτοδιοίκησης στη χώρα.