Η εικόνα που αποτυπώνουν τα αποτελέσματα της PISA, σε συνδυασμό με το πόσο ραγδαία εξελίσσεται η Τεχνητή Νοημοσύνη και θέτοντας εκ νέου στο επίκεντρο το ερώτημα για το σχολείο που χρειάζονται οι μαθητές του 21ου αιώνα, ο Δρ. Δημήτριος Χαλκιώτης, έρχεται να εξετάσει τις αδυναμίες του σημερινού εκπαιδευτικού μοντέλου και αναδεικνύει την ανάγκη για ένα σχολείο που θα δίνει έμφαση στην κριτική σκέψη, τη διαφοροποιημένη και βιωματική μάθηση και την ικανότητα των μαθητών να αναζητούν και να αξιολογούν οι ίδιοι τη γνώση.
«Τα πρόσφατα αποτελέσματα της αξιολόγησης PISA αποκάλυψαν μια πρωτοφανή εκπαιδευτική κρίση σε παγκόσμιο επίπεδο. Διεθνώς, οι επιδόσεις των 15χρονων μαθητών στις Φυσικές Επιστήμες, τα Μαθηματικά και την Κατανόηση Κειμένου σημείωσαν σημαντική πτώση, καταγράφοντας τα χαμηλότερα ποσοστά από την έναρξη της έρευνας το 2000. Η υποχώρηση αυτή, ειδικά στην Κατανόηση Κειμένου, έπληξε ακόμη και παραδοσιακά ισχυρά εκπαιδευτικά συστήματα χωρών της Ευρώπης και της Ασίας, όπως η Φινλανδία, η Εσθονία, η Κορέα και η Σιγκαπούρη.
Στη χώρα μας, η στατιστική εικόνα παρουσιάζει ορισμένες ενθαρρυντικές ενδείξεις, καθώς η πτώση στα Μαθηματικά ήταν μικρότερη, ενώ σε Κατανόηση Κειμένου και Φυσικές Επιστήμες κινήθηκε σε παραπλήσια επίπεδα με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Για πρώτη φορά μετά από δέκα χρόνια, η Ελλάδα δείχνει να ανακόπτει τη διαρκή πορεία απόκλισης από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και της Ε.Ε., παρουσιάζοντας μάλιστα μια σαφή τάση σύγκλισης στα Μαθηματικά. Ωστόσο, παραμένει γεγονός ότι ένα τεράστιο ποσοστό των Ελλήνων μαθητών/τριών εξακολουθεί να μην διαθέτει ούτε το βασικό επίπεδο εγγραμματισμού σε κρίσιμα πεδία.
Αυτή η διεθνής και εγχώρια εκπαιδευτική πραγματικότητα καθιστά πιο επίκαιρη από ποτέ την ανάγκη για ριζική αλλαγή, ειδικά στην εποχή της έκρηξης της τεχνολογίας και της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όταν οι αλγόριθμοι μπορούν να αναπαράγουν πληροφορίες σε κλάσματα δευτερολέπτου, η στείρα εκμάθηση γνώσεων καθίσταται παρωχημένη, καθώς αναγκάζει τους/τις μαθητές/τριες να εκλαμβάνουν τις πληροφορίες απλώς ως δεδομένες, αγνοώντας το πώς αυτές έχουν κατασκευαστεί και προκύψει.
Η λύση σε αυτό το αδιέξοδο δεν μπορεί να είναι άλλη από τη μετάβαση σε ένα σχολείο που δεν θα λειτουργεί με μια ισοπεδωτική ομοιομορφία, απαιτώντας από τους/τις μαθητές/τριες να προσαρμοστούν σε αυτό. Αντίθετα, πρέπει το ίδιο το σχολείο να προσαρμόζεται στις ανάγκες και στις ιδιαιτερότητες του κάθε μαθητή και της κάθε μαθήτριας (συμπεριληπτική εκπαίδευση, διαφοροποιημένη διδασκαλία). Βασικός άξονας αυτού του σχολείου του 21ου αιώνα είναι να εκπαιδεύσει το παιδί στο πώς να μαθαίνει, ώστε να μην κυνηγάει εκείνο τη γνώση, αλλά η γνώση το ίδιο.
Για να ευδοκιμήσουν οι μαθητές/τριες στο μέλλον, το εκπαιδευτικό σύστημα δεν πρέπει να εστιάζει αποκλειστικά στο «τι», αλλά στο «πώς» και στο «ποιος». Πρέπει να πάψει να δίνει υπερβολική έμφαση στις έτοιμες απαντήσεις και να δώσει προτεραιότητα στη διατύπωση των σωστών ερωτήσεων. Η συστηματική καλλιέργεια της κριτικής σκέψης είναι το μόνο μέσο που θα εφοδιάσει τους νέους με τα απαραίτητα ερμηνευτικά εργαλεία για να αντιληφθούν την πραγματικότητα, να απαλλαγούν από τον δογματισμό της απόλυτης αλήθειας και να υπερκεράσουν την απλοϊκή λογική του «άσπρου-μαύρου».
Ο απώτερος στόχος πρέπει να είναι η πλήρης απελευθέρωση των εσωτερικών δυνάμεων της προσωπικότητας των μαθητών/τριών. Η μάθηση οφείλει να γίνει διαδραστική, συμμετοχική και βιωματική, με τον/την εκπαιδευτικό να αναλαμβάνει πλέον τον ρόλο του συμβούλου, ο οποίος στέκεται δίπλα στον μαθητή και στην μαθήτρια και του/της δείχνει τα μονοπάτια της αναζήτησης. Μόνο εάν το σχολείο μετασχηματιστεί από ένα απλό διαχειριστικό εργαλείο γνώσης σε ένα ζωντανό, δημιουργικό εργαστήρι σκέψης, θα μπορέσει να λειτουργήσει ως ασπίδα και εφαλτήριο για τους/τις μαθητές/τριες στη νέα ψηφιακή πραγματικότητα».
* Ο Δρ. Δημήτριος Χαλκιώτης, είναι Καθηγητής-Σύμβουλος του ΕΑΠ και πρώην Σύμβουλος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής.