Του Δρ Δημητρίου Χαλκιώτη, Καθηγητή-Συμβούλου Ελλην. Αν. Πανεπιστημίου,
πρ. Συμβούλου Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολτικής
Τα τελευταία χρόνια, η ραγδαία εξέλιξη και η ευρεία χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών από όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού έχουν δημιουργήσει ένα νέο, δυναμικό περιβάλλον, το οποίο μετασχηματίζει τις συνήθειες των νέων. Μία από τις πιο ανησυχητικές επιπτώσεις αυτού του μετασχηματισμού είναι η ευκολία πρόσβασης στα τυχερά παιχνίδια, τα οποία συχνά ενσωματώνονται απρόσκοπτα στις φορητές συσκευές που χρησιμοποιούν καθημερινά οι μαθητές/τριες. Η ενασχόληση με τον τζόγο, αν και ξεκίνησε ως μορφή διασκέδασης, έχει πλέον εξελιχθεί σε παθολογικό εθισμό για μια σημαντική μερίδα του πληθυσμού. Το πρόβλημα του ηλεκτρονικού τζόγου στις εφηβικές ηλικίες αποτελεί πια μια αθέατη επιδημία που απαιτεί την άμεση προσοχή και δράση μας.
Οι αριθμοί και τα ευρήματα των πρόσφατων ερευνών αποτυπώνουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο την έκταση του φαινομένου. Σύμφωνα με την Πανελλήνια Έρευνα του ΕΠΙΨΥ, που διεξήχθη το 2022 σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 2.391 μαθητών ηλικίας 15 ετών, περισσότεροι από ένας στους τρεις εφήβους (36,0%) έχουν στοιχηματίσει έστω και μία φορά. Είναι σοκαριστικό ότι ένας στους τέσσερις (24,2%) έπαιξε τον τελευταίο χρόνο, ενώ το 16,5% των μαθητών συμμετείχε σε τυχερά παιχνίδια μέσα στις 30 ημέρες που προηγήθηκαν της έρευνας. Ακόμα πιο κρίσιμο είναι το γεγονός ότι το 10,2% αυτών στοιχημάτισε τουλάχιστον τρεις φορές μέσα στον ίδιο μήνα. Βάσει ειδικής κλίμακας, το 8,9% των 15χρονων στη χώρα μας βρίσκεται «σε κίνδυνο» δηλαδή 29.925 έφηβοι περίπου ή είναι «ήδη εθισμένο» (2,5%), δηλαδή 8.312 περίπου στα τυχερά παιχνίδια. Εξίσου ανησυχητική είναι η αυξητική τάση: από το 2018 έως το 2022, ο πολύ πρόσφατος τζόγος στους εφήβους σκαρφάλωσε από το 11,0% στο 16,5%, ενώ το ποσοστό των ήδη εθισμένων υπερδιπλασιάστηκε, ανεβαίνοντας από το 1,0% στο 2,5%. Αξίζει να σημειωθεί πως τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη (έρευνα ESPAD 2019), τα ποσοστά εμπλοκής, ειδικά στον διαδικτυακό στοιχηματισμό, είναι σταθερά και σημαντικά υψηλότερα στα αγόρια. Επιπλέον, το 2019 η Ελλάδα κατείχε το θλιβερό ρεκόρ του μεγαλύτερου ποσοστού μαθητών/τριών (74%) που έπαιζαν λαχεία και λαχνούς σε όλη την Ευρώπη, όπου ο μέσος όρος κυμαινόταν στο 49%.
Πώς ακριβώς λειτουργεί, όμως, ο μηχανισμός του εθισμού στα τυχερά παιχνίδια; Ήδη από το 1980, η Αμερικανική Ψυχιατρική Ένωση κατέταξε τη συμπεριφορά αυτή στην ψυχιατρική κοινότητα ως «παθολογική ενασχόληση» και αργότερα ως «διαταραχή τζόγου», η οποία έχει άμεση συσχέτιση με τις διαταραχές που σχετίζονται με τις ουσίες. Αυτό συμβαίνει γιατί η επιστημονική έρευνα υποστηρίζει ότι ο εθισμός στα παίγνια προσομοιάζει στις εξαρτητικές διαταραχές ως προς την κλινική του έκφραση, τη φυσιολογία και τις περιοχές του εγκεφάλου που δυσλειτουργούν. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν τύπο διαταραχής ελέγχου της παρόρμησης, όπου ο έφηβος δεν μπορεί να ελέγξει την ώθηση να παίξει, επηρεασμένος συχνά από την έντονη επιθυμία για εύκολα χρήματα ή την αναζήτηση της αδρεναλίνης. Ενώ κάποιοι νέοι ξεκινούν την ενασχόληση νομίζοντας ότι είναι μια αθώα διασκέδαση, ο μηχανισμός της ανταμοιβής τους εγκλωβίζει. Ο παίκτης νιώθει ανακούφιση όταν κερδίζει, αλλά όταν αρχίζει να χάνει, συνεχίζει να παίζει με τη λανθασμένη ψευδαίσθηση ότι μπορεί να “ρεφάρει”, καταλήγοντας σε έναν καταστροφικό φαύλο κύκλο. Οι κοινωνικές, οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις είναι ισοπεδωτικές: κατακόρυφη πτώση στη σχολική επίδοση, απομόνωση, ψέματα, σοβαρές διαταράξεις των οικογενειακών σχέσεων, εμφάνιση νοητικών διαταραχών (όπως η κατάθλιψη), μέχρι και νεανική παραβατικότητα.
Για την ανάσχεση του φαινομένου, οι λέξεις-κλειδιά είναι η έγκαιρη πρόληψη και η ευαισθητοποίηση. Έχει αποδειχθεί στατιστικά ότι τα άτομα που αρχίζουν να παίζουν τυχερά παιχνίδια πριν τα 18 έτη έχουν 50% μεγαλύτερη πιθανότητα να παραμείνουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου και στην ενήλικη ζωή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι ενέργειες ευαισθητοποίησης οφείλουν να ξεκινούν από τα πρώτα κιόλας σχολικά χρόνια και να συνεχίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπαίδευσης. Επιπρόσθετα, η προσέγγιση πρέπει να είναι ολιστική, ενσωματώνοντας το σχολείο και την οικογένεια, δεδομένου ότι τα παιδιά των οποίων οι γονείς παίζουν τυχερά παιχνίδια έχουν 1,5 έως 4 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες να τους μιμηθούν και να αναπτύξουν τον ίδιο εθισμό. Βασικός στόχος της πρόληψης πρέπει να είναι η μείωση των θετικών στάσεων προς τον τζόγο, η ανάπτυξη προστατευτικών παραγόντων όπως η αυτορρύθμιση και η κατανόηση ότι στα τυχερά παιχνίδια το αποτέλεσμα εξαρτάται κυρίως από την τύχη και δεν ελέγχεται με εξάσκηση.
Μια εξαιρετικά στοχευμένη τέτοια πρωτοβουλία αποτελεί το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Μην τσιμπάς!», το οποίο είχα την ευθύνη να συντονίσω κατά την περίοδο που υπηρετούσα στο γραφείο του Προέδρου της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ). Το εν λόγω πρόγραμμα δημιουργήθηκε με προσοχή για μαθητές από την Ε’ Δημοτικού έως και τη Β’ Λυκείου, στοχεύοντας στην ευαισθητοποίηση αυτής της κρίσιμης ηλικιακά ομάδας που έχει άμεση εξοικείωση με τα ψηφιακά περιβάλλοντα. Βασικός άξονας του προγράμματος δεν είναι η στείρα, αποτρεπτική επίπληξη που βάζει τους νέους σε θέση άμυνας, αλλά ένα θετικό μήνυμα ενίσχυσης της υπευθυνότητας. Ο ίδιος ο τίτλος, με τον συμβολικό γάντζο στο λογότυπο, καλεί τα παιδιά να μην καθησυχάζουν, να μην παρασύρονται και να αποφεύγουν τις επικίνδυνες παγίδες των τυχερών παιχνιδιών. Μέσα από βιωματικές δραστηριότητες, παιχνίδια ρόλων, μελέτη πραγματικών μαρτυριών εθισμένων παικτών και δημιουργία καμπάνιας ενημέρωσης, το πρόγραμμα βοηθά τους μαθητές να αναπτύξουν κριτική σκέψη και να αναζητούν υγιείς, εναλλακτικούς τρόπους ψυχαγωγίας χωρίς ρίσκο. Το πρόγραμμα αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή το σχολικό έτος 2026-27.
Είναι σαφές ότι η προστασία των εφήβων από τον ηλεκτρονικό τζόγο είναι υπόθεση όλης της κοινωνίας. Η θωράκιση της νέας γενιάς απαιτεί τη συντονισμένη προσπάθεια της πολιτείας, των σχολείων και της οικογένειας, ώστε τα παιδιά μας να αποκτήσουν τις απαραίτητες αντιστάσεις απέναντι στο απατηλό όνειρο του εύκολου πλουτισμού.