Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου αποτελεί ένα από τα πιο οδυνηρά κεφάλαια της ιστορίας του ελληνισμού στον 20ό αιώνα.Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της τραγωδίας, χρειάζεται να γυρίσει πολύ πιο πίσω, στις ρίζες ενός λαού που για αιώνες έζησε, δημιούργησε και άνθισε στον Πόντο.
Μετά τη διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ένα σημαντικό κομμάτι του ελληνισμού συνέχισε να κατοικεί στα βόρεια της Μικράς Ασίας. Παρά την άλωση της Τραπεζούντας το 1461 από τους Οθωμανούς, οι Έλληνες του Πόντου διατήρησαν ζωντανή την ταυτότητα, τη γλώσσα και την πνευματική τους παράδοση. Στις αρχές του 20ού αιώνα αριθμούσαν περίπου 700.000 ανθρώπους και διέθεταν μια ακμάζουσα κοινωνική και πολιτιστική ζωή: σχολεία, εφημερίδες, τυπογραφεία, λέσχες, θέατρα. Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας αποτελούσε κορυφαίο πνευματικό κέντρο, σύμβολο της αντοχής και της καλλιέργειας του ποντιακού ελληνισμού.
Αυτή η μακραίωνη παρουσία και δημιουργικότητα είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο θα ξεδιπλωθούν, λίγα χρόνια αργότερα, τα γεγονότα που οδήγησαν στη Γενοκτονία. Η μετάβαση από την ακμή στην εξόντωση δεν ήταν ξαφνική· ήταν αποτέλεσμα πολιτικών εξελίξεων, ιδεολογικών μετατοπίσεων και οργανωμένων διωγμών που άρχισαν να διαμορφώνονται ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει δραματικά μετά το 1908, με την επικράτηση του κινήματος των Νεότουρκων. Οι ελπίδες για μεταρρυθμίσεις γρήγορα διαψεύστηκαν, καθώς άρχισε να εφαρμόζεται οργανωμένο σχέδιο διωγμού των χριστιανικών πληθυσμών και εκτουρκισμού της περιοχής. Οι διώξεις εντάθηκαν κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με εκτοπίσεις, εξορίες και καταναγκαστική εργασία στα διαβόητα «Αμελέ Ταμπουρού», τα τάγματα εργασίας.
Άνδρες που δεν κατατάσσονταν στον στρατό στέλνονταν σε λατομεία, ορυχεία και έργα οδοποιίας κάτω από εξοντωτικές συνθήκες. Πολλοί πέθαιναν από πείνα, αρρώστιες και κακουχίες. Την ίδια περίοδο, ολόκληρα χωριά πυρπολήθηκαν, ενώ χιλιάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν πεζοί στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας μέσα στον χειμώνα, ενώ στην επαρχία Κερασούντας, μέσα σε τρεις μήνες, κάηκαν 88 χωριά ολοσχερώς.
Οι διώξεις προκάλεσαν κύματα αντίστασης. Πολλοί Πόντιοι κατέφυγαν στα βουνά και οργανώθηκαν σε αντάρτικες ομάδες, προσπαθώντας να προστατεύσουν τις οικογένειές τους και ό,τι είχε απομείνει από τις κοινότητές τους.
Αποκορύφωμα αποτελεί η 19 Μαΐου 1919, όταν ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, σηματοδοτώντας την έναρξη της δεύτερης και σκληρότερης φάσης της Ποντιακής Γενοκτονίας, καθώς οι επιθέσεις ενόπλων άτακτων ομάδων έγιναν ακόμα πιο εκτεταμένες και βίαιες. Πολλά ποντιακά χωριά καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, ενώ χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με σφαγές, διώξεις, βιασμούς και απαγωγές παιδιών, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις απομακρύνονταν από τις οικογένειές τους με στόχο τον εξαναγκαστικό εξισλαμισμό τους.
Από τις πιο συγκλονιστικές μαρτυρίες, εκείνης της περιόδου, περιγράφουν τις απάνθρωπες συνθήκες
στις εκκλησίες και στους χώρους κράτησης. Στο βιβλίο «Τοπάλ Οσμάν» του Γεωργίου Λαμψίδη περιγράφεται χαρακτηριστικά:
«Βρώμα, μπόχα, αλλαλαγμοί και θρήνοι ήταν τα πρώτα που τους υποδέχτηκαν… Πάνω από 300 άτομα ζωντανοί και πεθαμένοι ήταν κλεισμένοι σ’ αυτό το μικρό χώρο».
Μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι νεκροί υπολογίζονται από πολλές πηγές μεταξύ 200.000 και 350.000. Όσοι επέζησαν κατέφυγαν ως πρόσφυγες στη Ρωσία και στην Ελλάδα. Περίπου 400.000 Πόντιοι έφτασαν στη χώρα, κουβαλώντας μαζί τους μια ολόκληρη πολιτισμική κληρονομιά, αλλά και το τραύμα του ξεριζωμού.
Η ελληνική Βουλή αναγνώρισε επίσημα τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου το 1994. Ακολούθησαν αναγνωρίσεις και από άλλες χώρες, ενώ το ζήτημα της διεθνούς αναγνώρισης παραμένει μέχρι σήμερα ανοιχτό.
Η 19η Μαΐου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία μνήμης.
Σε κλίμα συγκίνησης και εθνικής υπερηφάνειας πραγματοποιήθηκε στη Βουλή η εκδήλωση της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος με θέμα «Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου: Μνήμη, Στρατηγική και Διεθνοποίηση της Ιστορικής Ευθύνης». Την έναρξη έκανε ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, τονίζοντας ότι «όποιος κλείνει τα μάτια στην Ιστορία είναι καταδικασμένος να την ξαναζήσει» και υπογραμμίζοντας την ανάγκη ενότητας και εθνικής συνεννόησης.
Κεντρικός ομιλητής ήταν ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας, ο οποίος χαρακτήρισε τη 19η Μαΐου «ημέρα μνήμης, αυτογνωσίας και εθνικού χρέους», επισημαίνοντας ότι η Γενοκτονία των Ποντίων αποτέλεσε μια οργανωμένη πολιτική εξόντωσης από το καθεστώς των Νεότουρκων. Αναφέρθηκε στις πορείες θανάτου, τα τάγματα εργασίας και τις μαζικές εκτοπίσεις, ενώ τόνισε ότι η μνήμη των θυμάτων αποτελεί θεμέλιο για τη διεθνή υπεράσπιση της ιστορικής αλήθειας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ο κ. Δένδιας εξήρε επίσης τη συμβολή των Ποντίων στην Ελλάδα μετά τον ξεριζωμό, σημειώνοντας ότι μετέφεραν την ταυτότητα, την πίστη και την παράδοσή τους στους νέους τόπους εγκατάστασης.
Στην εκδήλωση μίλησε και ο Πρόεδρος της ΠΟΕ Γιώργος Βαρυθυμιάδης, αναδεικνύοντας τη σημασία της διεθνούς αναγνώρισης της Γενοκτονίας και τις σύγχρονες προκλήσεις.
Σε ιδιαίτερα φορτισμένη στιγμή, η ΠΟΕ βράβευσε τον πρώην Πρόεδρο της Βουλής Απόστολο Κακλαμάνη για τη συμβολή του στην ψήφιση του Νόμου 2193/1994, με τον οποίο θεσπίστηκε η επίσημη αναγνώριση της Γενοκτονίας από το ελληνικό κράτος. Ο ίδιος, στην τοποθέτησή του, υπενθύμισε ότι οι Νεότουρκοι αθέτησαν τις υποσχέσεις τους για σεβασμό των εθνοτικών ομάδων, μια πολιτική που –όπως είπε– συνεχίστηκε και από τους διαδόχους τους.